Świadczenie wspierające po 75. roku życia – czy seniorzy tracą 11,7 punktu przez wytyczne WZON?
Osoby po 75. roku życia ubiegające się o świadczenie wspierające mogą spotkać się z niższą punktacją przy ustalaniu poziomu potrzeby wsparcia. Problem dotyczy wytycznych stosowanych przez Wojewódzkie Zespoły do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności (WZON), które przewidują szczególny sposób oceny dziewięciu czynności u osób starszych.
W przestrzeni publicznej pojawia się w związku z tym informacja, że osoby po 75. roku życia „tracą 11,7 punktu” przy ustalaniu poziomu potrzeby wsparcia. Takie stwierdzenie jest jednak zbyt dużym uproszczeniem.
Rzeczywiście, zastosowanie wytycznych może istotnie obniżyć punktację osoby starszej. Liczba 11,7 punktu nie jest jednak automatycznie odejmowana każdej osobie, która ukończyła 75 lat. Jest to maksymalna teoretyczna różnica wynikająca ze sposobu punktowania dziewięciu wskazanych w wytycznych czynności.
Co istotne, prawidłowość stosowania takich szczególnych zasad wobec osób starszych wzbudziła również zastrzeżenia Rzecznika Praw Obywatelskich.
Świadczenie wspierające a wiek – czy osoba po 75. roku życia może otrzymać świadczenie?
Tak. Sam wiek nie wyłącza prawa do świadczenia wspierającego. O świadczenie może ubiegać się pełnoletnia osoba z niepełnosprawnością, która uzyska decyzję ustalającą odpowiedni poziom potrzeby wsparcia.
Poziom potrzeby wsparcia ustala WZON w skali od 0 do 100 punktów. Dla prawa do świadczenia wspierającego znaczenie ma uzyskanie co najmniej 70 punktów. Od 1 stycznia 2026 r. zakończył się etapowy okres wprowadzania świadczenia, dlatego świadczenie może przysługiwać również osobom posiadającym decyzję na poziomie od 70 do 77 punktów.
Problem osób starszych nie polega więc na istnieniu górnej granicy wieku dla świadczenia. Dotyczy on sposobu ustalania punktów przez WZON.
Jak WZON ustala punkty do świadczenia wspierającego?
Przy ustalaniu poziomu potrzeby wsparcia oceniane są 32 czynności związane z codziennym funkcjonowaniem. Dotyczą one między innymi przemieszczania się, komunikowania, samoobsługi, prowadzenia gospodarstwa domowego, podejmowania decyzji czy funkcjonowania społecznego.
Każdej z tych czynności przypisana jest waga wynosząca 4 punkty. Jeżeli osoba nie jest zdolna do samodzielnego wykonania czynności, ustala się między innymi rodzaj oraz częstotliwość potrzebnego wsparcia.
Rodzaj potrzebnego wsparcia
Rozporządzenie przewiduje cztery rodzaje wsparcia:
- wsparcie towarzyszące – współczynnik 0,80,
- wsparcie częściowe – współczynnik 0,90,
- wsparcie pełne – współczynnik 0,99,
- wsparcie szczególne – współczynnik 1,00.
Częstotliwość wsparcia
Ocenia się również, jak często pomoc jest potrzebna:
- czasami – współczynnik 0,50,
- często – współczynnik 0,75,
- bardzo często – współczynnik 0,95,
- zawsze – współczynnik 1,00.
Te wartości mają bezpośrednie przełożenie na liczbę punktów przyznanych za daną czynność. Dlatego pozornie niewielka różnica w zakwalifikowaniu pomocy jako potrzebnej „często” zamiast „zawsze” albo jako wsparcia „częściowego” zamiast „pełnego” może wpłynąć na ostateczny wynik.
Skąd bierze się 2,700 punktu u osób po 75. roku życia?
Wytyczne dotyczące ustalania poziomu potrzeby wsparcia zawierają odrębną część dotyczącą osób powyżej 75. roku życia.
Zgodnie z ich treścią, w odniesieniu do osób powyżej 75. roku życia, które wymagają wsparcia z racji swojego wieku, w dziewięciu wskazanych czynnościach możliwe jest ustalenie maksymalnie:
- wsparcia częściowego, czyli współczynnika 0,90, oraz
- częstotliwości „często”, czyli współczynnika 0,75.
Stąd właśnie bierze się pojawiająca się w decyzjach i dyskusjach o świadczeniu wspierającym wartość 2,700 punktu:
4 × 0,90 × 0,75 = 2,700
Wartość 2,700 nie jest więc żadnym odrębnym „progiem dla seniora” zapisanym w ustawie. Jest rezultatem zastosowania określonego rodzaju i częstotliwości wsparcia przy czynności o wadze 4 punktów.
Jakich 9 czynności dotyczą wytyczne dla osób po 75. roku życia?
Wytyczne wymieniają dziewięć konkretnych czynności:
- poruszanie się w nieznanym środowisku,
- przemieszczanie się środkami transportu,
- opanowanie nowej umiejętności praktycznej,
- korzystanie z urządzeń i technologii informacyjno-komunikacyjnych,
- realizowanie wyborów i decyzji,
- tworzenie bliskich relacji z innymi osobami,
- kupowanie artykułów codziennej potrzeby,
- dbanie o dom, ubrania i obuwie,
- załatwianie spraw urzędowych.
To właśnie w odniesieniu do tych czynności pojawia się problem ograniczenia punktacji do wariantu odpowiadającego wsparciu częściowemu udzielanemu często.
Czy osoba po 75. roku życia rzeczywiście traci 11,7 punktu?
Nie można powiedzieć, że każdej osobie po 75. roku życia WZON automatycznie odejmuje 11,7 punktu.
Liczba ta wynika z porównania maksymalnie możliwych wartości.
Za jedną czynność można uzyskać maksymalnie 4 punkty. Przy zastosowaniu opisanego w wytycznych wariantu osoba otrzymuje za daną czynność maksymalnie 2,700 punktu.
Różnica wynosi więc:
4,000 – 2,700 = 1,300 punktu
Jeżeli taką różnicę zastosujemy do wszystkich dziewięciu czynności wskazanych w wytycznych:
1,300 × 9 = 11,700 punktu
Stąd właśnie bierze się popularne stwierdzenie o „11,7 punktu mniej dla seniorów”.
Dlaczego 11,7 punktu nie jest automatycznie odejmowane?
Końcowego poziomu potrzeby wsparcia nie ustala się przez proste zsumowanie wyników wszystkich 32 czynności. Do wyniku wliczana jest suma 25 najwyższych wartości punktowych.
Może się więc zdarzyć, że nie wszystkie spośród dziewięciu czynności objętych wytycznymi znajdą się w 25 czynnościach wpływających ostatecznie na wynik.
Ponadto nie każda osoba – niezależnie od wieku – uzyskałaby bez zastosowania wytycznych po 4 punkty w każdej z tych czynności.
Dlatego 11,7 punktu należy traktować jako maksymalną teoretyczną różnicę, a nie kwotę punktów automatycznie „zabieraną” każdej osobie po ukończeniu 75 lat.
Czy WZON może obniżyć punktację tylko dlatego, że osoba ma więcej niż 75 lat?
To właśnie w tym miejscu pojawiają się największe wątpliwości prawne.
Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych rzeczywiście nakazuje przy ustalaniu potrzeby wsparcia uwzględniać zdolność do wykonywania czynności adekwatnie do wieku i niepełnosprawności.
Podobną zasadę zawiera rozporządzenie w sprawie ustalania poziomu potrzeby wsparcia.
Ani ustawa, ani rozporządzenie nie przewidują jednak odrębnego algorytmu punktowania osób, które ukończyły 75 lat. Nie znajduje się w nich również przepis stanowiący, że osoba po przekroczeniu określonego wieku może uzyskać w konkretnych czynnościach maksymalnie 2,700 punktu.
Takie rozwiązanie wynika z wytycznych kierowanych do zespołów orzekających.
Rzecznik Praw Obywatelskich zakwestionował wytyczne dotyczące osób 75+
Problemem zainteresował się Rzecznik Praw Obywatelskich. Do RPO wpływały skargi dotyczące stosowania przez WZON wewnętrznych wytycznych ustalających szczególne kryteria oceny osób, które ukończyły 75. rok życia.
Rzecznik zwrócił uwagę przede wszystkim na to, że wytyczne nie są źródłem powszechnie obowiązującego prawa.
RPO wskazał również, że ani przepisy ustawy, ani rozporządzenia nie wprowadzają dodatkowych, szczególnych kryteriów ustalania poziomu potrzeby wsparcia dla osób po 75. roku życia.
Zdaniem Rzecznika powstaje zatem uzasadniona wątpliwość, czy za pomocą wewnętrznych wytycznych można wprowadzać rozwiązania istotnie wpływające na punktację określonej grupy osób wyodrębnionej wyłącznie ze względu na wiek.
Ma to szczególne znaczenie, ponieważ liczba punktów nie jest wyłącznie oceną o charakterze technicznym. Decyduje ona zarówno o prawie do świadczenia wspierającego, jak i o jego wysokości.
„Z racji wieku” czy z powodu niepełnosprawności – to może być kluczowe
W samych wytycznych znajduje się bardzo istotne zastrzeżenie. Szczególne zasady odnoszą się do osób powyżej 75. roku życia „wymagających wsparcia z racji swojego wieku”.
Nie można więc automatycznie utożsamiać każdej trudności występującej u osoby starszej z naturalnymi następstwami starzenia.
Przykładowo osoba w wieku 78 lat może nie być w stanie samodzielnie korzystać z transportu nie dlatego, że jest osobą starszą, ale dlatego, że:
- porusza się na wózku inwalidzkim,
- ma znaczne zaburzenia równowagi,
- cierpi na chorobę neurologiczną,
- ma poważne zaburzenia poznawcze,
- jest osobą niewidomą,
- ze względu na niepełnosprawność wymaga stałej pomocy innej osoby.
W takiej sytuacji istotne jest ustalenie, z czego rzeczywiście wynika potrzeba pomocy i jaki jest jej faktyczny zakres.
Samo ukończenie 75. roku życia nie powinno zastępować indywidualnej oceny funkcjonowania konkretnej osoby.
Na co zwrócić uwagę w decyzji WZON osoby po 75. roku życia?
Jeżeli osoba po 75. roku życia otrzymała decyzję WZON i uważa, że przyznano jej zbyt mało punktów, warto przede wszystkim przeanalizować dziewięć czynności wymienionych w wytycznych.
Powtarzająca się wartość 2,700 punktu
Szczególną uwagę powinna zwrócić sytuacja, w której przy kilku spośród wskazanych czynności pojawia się dokładnie 2,700 punktu.
Sama taka wartość nie przesądza jeszcze o błędzie. Może rzeczywiście odpowiadać faktycznemu zakresowi potrzebnej pomocy.
Jeżeli jednak osoba:
- wymaga pomocy przy każdej próbie wykonania czynności,
- nie jest zdolna wykonać jej bez innej osoby,
- musi być całkowicie wyręczana,
- wymaga pomocy znacznie częściej, niż wynikałoby z określenia „często”,
- korzysta z technologii wspomagającej, bez której wykonanie czynności nie byłoby możliwe,
należy sprawdzić, czy przyjęcie wsparcia częściowego i częstotliwości „często” rzeczywiście odpowiada jej funkcjonowaniu.
Nie wystarczy powołać się na wiek
Przy analizie decyzji trzeba oddzielić ograniczenia wynikające z fizjologicznego procesu starzenia od ograniczeń wynikających z konkretnej niepełnosprawności.
Jeżeli osoba od wielu lat choruje neurologicznie, ma niedowład, znaczne zaburzenia wzroku, otępienie, poważną chorobę psychiczną albo inne schorzenie powodujące niesamodzielność, argumentacja powinna koncentrować się właśnie na funkcjonalnych następstwach niepełnosprawności.
Co zrobić, jeżeli WZON przyznał osobie starszej za mało punktów?
Od pierwszej decyzji WZON ustalającej poziom potrzeby wsparcia przysługuje wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Termin wynosi 14 dni od dnia doręczenia decyzji.
W takim piśmie nie warto ograniczać się do ogólnego zarzutu, że przyznano zbyt mało punktów albo że stan zdrowia jest ciężki.
Znacznie skuteczniejsze jest odniesienie się oddzielnie do poszczególnych czynności i wskazanie:
- jak dana czynność wygląda w codziennym życiu,
- którego elementu osoba nie jest w stanie wykonać samodzielnie,
- kto musi jej pomagać,
- czy jest jedynie wspierana, czy całkowicie wyręczana,
- jak często pomoc jest konieczna,
- co dzieje się bez pomocy innej osoby,
- czy samodzielne wykonanie czynności jest bezpieczne i skuteczne,
- z jakiej niepełnosprawności wynikają ograniczenia.
Jeżeli w sprawie osoby po 75. roku życia występuje kilka wartości 2,700 punktu, warto również przeanalizować, czy w rzeczywistości nie zastosowano mechanicznie szczególnych wytycznych dotyczących wieku zamiast indywidualnej oceny funkcjonowania.
Co po ponownym rozpatrzeniu sprawy przez WZON?
Jeżeli także decyzja wydana po ponownym rozpatrzeniu sprawy jest niekorzystna, możliwe jest wniesienie odwołania do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.
Termin wynosi co do zasady miesiąc od doręczenia decyzji wydanej po ponownym rozpatrzeniu sprawy. Odwołanie składa się za pośrednictwem WZON.
Na etapie sądowym ocenie może podlegać prawidłowość punktacji dotyczącej poszczególnych czynności, a postępowanie dowodowe może obejmować również opinie biegłych odpowiednich specjalności.
Świadczenie wspierające 75+ – najważniejsze wnioski
Nie istnieje przepis ustawy, zgodnie z którym każda osoba po 75. roku życia automatycznie otrzymuje o 11,7 punktu mniej.
Liczba 11,7 punktu wynika z matematycznego porównania maksymalnych wartości dla dziewięciu czynności objętych szczególnymi wytycznymi WZON.
Jednocześnie problem jest realny. Wytyczne przewidują wobec osób powyżej 75. roku życia wymagających wsparcia z racji wieku możliwość ograniczenia w tych dziewięciu czynnościach rodzaju wsparcia do częściowego, a jego częstotliwości do poziomu „często”. W praktyce odpowiada to wartości maksymalnie 2,700 punktu za daną czynność.
Stosowanie takiej szczególnej reguły ze względu na wiek wzbudziło zastrzeżenia Rzecznika Praw Obywatelskich, który zwrócił uwagę między innymi na brak takiego mechanizmu w ustawie i rozporządzeniu oraz na charakter samych wytycznych, które nie są źródłem powszechnie obowiązującego prawa.
Dlatego w przypadku osoby po 75. roku życia kluczowe znaczenie ma indywidualna analiza punktacji. Należy ustalić nie tylko, ile punktów przyznano, ale przede wszystkim dlaczego przy poszczególnych czynnościach przyjęto określony rodzaj i częstotliwość wsparcia oraz czy rzeczywiście odpowiadają one codziennemu funkcjonowaniu osoby z niepełnosprawnością.
Pomoc w sprawie świadczenia wspierającego i decyzji WZON
Jeżeli otrzymałeś decyzję ustalającą poziom potrzeby wsparcia i masz wątpliwości, czy punktacja została ustalona prawidłowo, decyzję można przeanalizować pod kątem poszczególnych czynności oraz zasad zastosowanych przez WZON.
W szczególności warto zrobić to przed upływem 14-dniowego terminu na złożenie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W sprawach dotyczących świadczenia wspierającego zajmuję się zarówno analizą decyzji i przygotowaniem wniosków o ponowne rozpatrzenie sprawy, jak również reprezentacją na późniejszym etapie sądowym.
Zapraszam do kontaktu z Kancelarią, także w formie e-porady (mailowej/ telefonicznej) -https://dopytajprawnika.pl/kontakt. Koszt konsultacji prawnej to 250 zł.
Najczęściej zadawane pytania
Czy osoba po 75. roku życia może otrzymać świadczenie wspierające?
Tak. Przepisy nie przewidują górnej granicy wieku dla świadczenia wspierającego. Znaczenie ma uzyskanie przez osobę pełnoletnią decyzji WZON ustalającej poziom potrzeby wsparcia w wysokości uprawniającej do świadczenia.
Czy WZON automatycznie odejmuje osobom po 75. roku życia 11,7 punktu?
Nie. Nie istnieje mechanizm polegający na automatycznym odjęciu 11,7 punktu każdej osobie po 75. roku życia. Wartość 11,7 punktu jest maksymalną teoretyczną różnicą wynikającą z ograniczenia punktacji dziewięciu czynności wskazanych w wytycznych. Na ostateczny wynik składa się natomiast 25 najwyżej ocenionych spośród 32 czynności.
Skąd bierze się 2,700 punktu w decyzji WZON osoby po 75. roku życia?
Każda oceniana czynność ma wagę 4 punktów. Wsparciu częściowemu odpowiada współczynnik 0,90, a częstotliwości „często” współczynnik 0,75. Ich pomnożenie daje 4 × 0,90 × 0,75 = 2,700 punktu. Właśnie taki maksymalny wariant przewidują wytyczne dla dziewięciu określonych czynności u osób powyżej 75. roku życia wymagających wsparcia z racji wieku.
Jakich czynności dotyczy ograniczenie 2,700 punktu dla osób 75+?
Wytyczne wskazują dziewięć czynności: poruszanie się w nieznanym środowisku, korzystanie z transportu, opanowanie nowej umiejętności praktycznej, korzystanie z technologii informacyjno-komunikacyjnych, podejmowanie wyborów i decyzji, tworzenie bliskich relacji, robienie zakupów, dbanie o dom, ubrania i obuwie oraz załatwianie spraw urzędowych.
Czy wytyczne dla osób powyżej 75. roku życia są przepisem prawa?
Nie. Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę, że wytyczne nie są źródłem powszechnie obowiązującego prawa. RPO wskazał również, że ani ustawa o rehabilitacji, ani rozporządzenie w sprawie ustalania poziomu potrzeby wsparcia nie przewidują odrębnego sposobu punktowania osób po 75. roku życia.
Co zrobić, jeżeli osoba po 75. roku życia otrzymała za mało punktów WZON?
Od pierwszej decyzji WZON można złożyć wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Termin wynosi 14 dni od jej doręczenia. Warto przeanalizować osobno poszczególne czynności, zwłaszcza te, przy których przyznano 2,700 punktu, oraz wykazać rzeczywisty rodzaj i częstotliwość potrzebnej pomocy.
Czy od decyzji WZON po ponownym rozpatrzeniu sprawy można odwołać się do sądu?
Tak. Jeżeli decyzja wydana po ponownym rozpatrzeniu sprawy nadal jest niekorzystna, można złożyć odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Co do zasady termin wynosi miesiąc od doręczenia decyzji.
