Dowóz do przedszkola lub szkoły bywa dla rodziców codziennym „projektem logistycznym” – a dla gminy ustawowym obowiązkiem. Dobra wiadomość jest taka, że przepisy dają dwie równorzędne ścieżki: gmina może zorganizować transport we własnym zakresie albo zwracać rodzicom koszty przejazdów według ustawowego wzoru. I właśnie o tym – możliwie konkretnie, ale bez nadęcia – jest ten poradnik.

 

Uwaga: tekst ma charakter informacyjny. W praktyce spory najczęściej dotyczą szczegółów: „najbliższej” placówki, sposobu liczenia kilometrów, treści umowy, stawek z uchwały i dokumentów. W razie konfliktu (lub przewidywanego konfliktu) warto oprzeć się na aktualnych uchwałach, orzeczeniach oraz faktach z konkretnej sprawy.

 

Podstawa prawna: skąd bierze się prawo do dowozu i zwrotu kosztów

Obowiązek gminy w zakresie dowozu dzieci i uczniów z niepełnosprawnością wynika wprost z Prawa oświatowego, a technika zwrotu kosztów została opisana w art. 39a tej ustawy.1

 

Dzieci w wieku przedszkolnym (art. 32 ust. 6)

Gmina ma obowiązek zapewnić niepełnosprawnym dzieciom pięcioletnim i sześcioletnim (oraz dzieciom objętym wychowaniem przedszkolnym na podstawie orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego) bezpłatny transport i opiekę w czasie przewozu do „najbliższego” przedszkola / oddziału przedszkolnego / innej formy wychowania przedszkolnego lub ośrodka rewalidacyjno-wychowawczego.1

 

Uczniowie (art. 39 ust. 4)

Analogiczny obowiązek dotyczy uczniów niepełnosprawnych (w granicach wieku wskazanych w przepisie) – w zakresie bezpłatnego transportu i opieki w czasie przewozu do „najbliższej” szkoły podstawowej, a w określonych przypadkach również do szkoły ponadpodstawowej, a także do ośrodka rewalidacyjno-wychowawczego.1

 

Dwa równorzędne sposoby realizacji obowiązku przez gminę

Art. 39a ust. 1 Prawa oświatowego opisuje mechanizm „zobowiązania przemiennego”: gmina może spełnić swój obowiązek albo organizując dowóz (transport + opiekę), albo zwracając rodzicom koszty przewozu dziecka i rodzica/opiekuna.1

 

W praktyce to ważne rozróżnienie: w orzecznictwie podkreśla się, że gmina nie powinna dowolnie narzucać rodzicom jednej formy (np. „proszę podpisać umowę albo nic”), ani przerzucać obowiązku dowozu bez zgody rodzica.2

 

Ważne: jeżeli rodzice deklarują, że sami będą dowozić dziecko – organ wykonawczy gminy co do zasady nie może uchylić się od zawarcia umowy o zwrot kosztów (art. 39a ust. 4–5).3

 

Zwrot kosztów według wzoru (a − b) × c – jak to rozumieć „po ludzku”

Ustawa podaje wzór na koszt jednorazowego przewozu: koszt = (a − b) × c.1 To ma ujednolicić sposób liczenia zwrotu i ograniczyć dowolność gmin (historycznie była z tym spora „mozaika praktyk”).

 

„a” – liczba kilometrów dowozu dziecka (plus powrót rodzica)

„a” obejmuje liczbę kilometrów drogami publicznymi z miejsca zamieszkania do placówki (przedszkola/szkoły/ośrodka), a także przejazd rodzica/opiekuna z tego miejsca do miejsca zamieszkania lub miejsca pracy – i z powrotem.1

Najczęstszy praktyczny spór: którą trasą liczyć kilometry. Przepis mówi o drogach publicznych, więc „skróty” przez drogi wewnętrzne, osiedlowe czy prywatne bywają kwestionowane. Warto już na starcie przyjąć trasę możliwie obiektywną (np. typową trasę wg map, drogami publicznymi).

 

„b” – kilometry, które rodzic i tak by przejechał

„b” to liczba kilometrów drogami publicznymi z miejsca zamieszkania rodzica do miejsca pracy i z powrotem – jeżeli bez dowozu dziecka rodzic wykonałby taki przejazd.1 Intencja jest prosta: zwrot ma pokrywać „dodatkowy” koszt wynikający z dowozu dziecka, a nie zastępować zwykły dojazd do pracy.

Jeżeli rodzic nie dojeżdża do pracy (np. praca zdalna, bez pracy, urlop, inne realia) – w wielu stanach faktycznych „b” w praktyce będzie wynosiło 0, ale to warto powiązać z dowodami i okolicznościami (tu gminy potrafią mieć różne podejście).

 

„c” – stawka za 1 km z uchwały rady gminy (z dolnym limitem)

„c” ustala rada gminy w uchwale. Kluczowe jest to, że stawka nie może być niższa niż stawka wynikająca z przepisów wykonawczych wydanych na podstawie ustawy o transporcie drogowym.1 W praktyce oznacza to odniesienie do tzw. „kilometrówki” (stawki maksymalne znane z rozporządzenia Ministra Infrastruktury; gmina nie może zejść poniżej wskazanego minimum ustawowego).4

Uwaga praktyczna: uchwały bywają wadliwie konstruowane (np. zbyt wąsko definiują pojazd albo pomijają kategorie, które powinny wynikać z rozporządzenia). Sądy administracyjne potrafią dość rygorystycznie oceniać przekroczenie lub niewykonanie delegacji ustawowej w tym zakresie.5

 

Umowa z gminą: kiedy musi być zawarta i co ma znaczenie

Zwrot kosztów następuje na podstawie umowy zawartej między wójtem/burmistrzem/prezydentem miasta a rodzicami.1 Ustawa nakłada też termin: umowa powinna zostać zawarta w 14 dni od uzyskania informacji, że dowożenie i opiekę zapewniają rodzice.1

 

Jeżeli rodzice powierzyli dowóz innemu podmiotowi (np. przewoźnikowi), kwotę zwrotu również ustala się według wzoru z art. 39a ust. 2.1

 

Co warto dopilnować w umowie (żeby nie „rozjechała się” z praktyką)

Najczęstsze punkty zapalne to: wskazanie trasy i sposobu liczenia kilometrów, stawka z uchwały, okres obowiązywania umowy, terminy wypłat oraz sposób dokumentowania, że dowóz faktycznie jest realizowany (bez popadania w absurdalne wymagania).

Biała kartka z praktyki: im bardziej „mechaniczna” umowa (czytelne liczby, jasna trasa, jednoznaczna stawka), tym mniej miejsca na spór po kilku miesiącach.

 

Odmowa / bezczynność gminy: co można zrobić

W sporach o dowóz często pojawia się problem nie tyle „odmowy decyzją”, co praktycznej blokady: przeciąganie sprawy, pismo „wyjaśniające” zamiast umowy, albo kwestionowanie „najbliższej” placówki bez realnej analizy. W orzecznictwie znajdziesz przykłady, gdzie sądy oceniały takie działania jako wadliwe (w tym stwierdzano bezskuteczność czynności organu w sprawie zwrotu kosztów).6

 

Warto też pamiętać, że brak umowy nie zawsze zamyka drogę do dochodzenia zwrotu – w orzecznictwie pojawia się pogląd, że przepisy nie wykluczają refundacji kosztów także za okres sprzed formalnego zawarcia umowy, jeśli rodzice realnie zapewniali przewóz we własnym zakresie.7 To temat „na konkretną sprawę”, bo diabeł siedzi w faktach.

 

„Najbliższa” placówka: nie zawsze chodzi o najkrótszą odległość na mapie

Pojęcie „najbliższe” przedszkole/szkoła jest jednym z najbardziej konfliktogennych elementów całej konstrukcji. Linie orzecznicze są tu coraz bardziej czytelne: „najbliższe” to takie, które realnie umożliwia realizację zaleceń z orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego, a nie tylko placówka położona najbliżej geograficznie.8

 

Co wynika z orzeczeń (w wersji „do wykorzystania w praktyce”)

Sądy podkreślają, że jeśli organ twierdzi, iż bliższa placówka spełni zalecenia z orzeczenia – powinien to wykazać konkretnie, po indywidualnej ocenie, a nie ogólnikowo („tam też mają pedagoga specjalnego”).8

 

Wprost wskazywano także, że dopuszczalne jest uznanie za „najbliższą” placówki położonej poza gminą, a nawet powiatem czy województwem, jeśli tylko ona zapewnia realną realizację zaleceń z orzeczenia – podczas gdy placówka bliższa geograficznie tego nie gwarantuje.9

 

Praktyczny wniosek: w sporach o „najbliższość” kluczowe są dokumenty (orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, zalecenia, opis potrzeb dziecka) oraz rzetelna analiza możliwości placówki wskazywanej przez gminę.8

 

Gdzie znaleźć formularze i „lokalne” wymagania: każda gmina ma swoją stronę

Choć podstawa prawna jest ogólnopolska, praktyka bywa „gminna”: różnią się formularze, lista załączników, nazwy komórek organizacyjnych, sposób składania dokumentów, a czasem nawet podejście do liczenia trasy. Dlatego w większości przypadków najlepiej zacząć od strony internetowej swojej gminy (zakładki typu: edukacja / dowóz uczniów / niepełnosprawność / załatw sprawę).

 

Przykład – Bielsko-Biała: miasto publikuje opis procedury, wymagane dokumenty oraz pliki do pobrania. Link (z formularzem wniosku o zwrot kosztów w celu zawarcia umowy): bielsko-biala.pl – dofinansowanie dowozu uczniów niepełnosprawnych.10

 

 

FAQ – pytania, które wracają w praktyce

 

Czy gmina może powiedzieć: „mamy własny autobus, nie będzie zwrotu”?

Jeśli rodzic realnie wybiera dowóz własny i zgłasza zamiar zapewnienia transportu i opieki, w orzecznictwie podkreśla się, że organ nie powinien uchylać się od zawarcia umowy o zwrot kosztów, ani przerzucać obowiązku bez zgody rodziców.2

 

Czy „najbliższe” oznacza zawsze „najkrótsza odległość”?

Coraz częściej – nie. Sądy wskazują, że „najbliższość” trzeba rozpatrywać przez pryzmat realnej możliwości realizacji zaleceń z orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego, a organ musi to ocenić wnikliwie i indywidualnie.8

 

Co, jeśli gmina zwleka z umową albo odmawia „pismem”?

W zależności od formy działania organu i stanu faktycznego można rozważać środki prawne (w tym kontrolę sądowo-administracyjną określonych czynności lub bezczynności), a w niektórych sytuacjach – dochodzenie roszczeń w innym trybie. Są przykłady, gdzie sąd stwierdzał bezskuteczność czynności organu w zakresie zwrotu kosztów dowozu.6

 

Podsumowanie i pomoc w sprawie

W teorii wszystko wygląda prosto: albo gmina dowozi, albo zwraca koszty według wzoru. W praktyce najwięcej zależy od szczegółów: orzeczenia, zaleceń, realnych potrzeb dziecka, możliwości placówek oraz tego, jak gmina liczy trasę i stawki. Jeżeli czujesz, że sprawa „idzie w spór” – nie zostawiaj tego na końcówkę roku szkolnego.

 

Jeśli chcesz omówić swoją sytuację (stan faktyczny, dokumenty, uchwałę gminy, projekt umowy lub odmowę) – zapraszam do e-porady: dopytajprawnika.pl/e-porady. Możesz wysłać niezobowiązujące zapytanie o wycenę; po akceptacji warunków i dokonaniu przedpłaty przygotuję rekomendacje dostosowane do Twojej sprawy.

 

Źródła

  1. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (w szczególności art. 32 ust. 6, art. 39 ust. 4 oraz art. 39a). Tekst – art. 39a (SIP LEX)
  2. Wyrok WSA w Poznaniu z dnia 7 lutego 2024 r., II SA/Po 662/23 (prawo wyboru formy dowozu / brak dowolności gminy). Inforlex – opis orzeczenia
  3. Wyrok WSA w Białymstoku z dnia 16 kwietnia 2024 r., II SA/Bk 100/24 (obowiązek zawarcia umowy po oświadczeniu rodziców). Inforlex – opis orzeczenia
  4. Rozporządzenie (tzw. „kilometrówka”) – Dz.U. 2023 poz. 5 (stawki za 1 km przebiegu pojazdu). ISAP – Dz.U. 2023 poz. 5
  5. Wyrok WSA w Gdańsku z dnia 29 lutego 2024 r., III SA/Gd 501/23 (ocena uchwały dot. stawek / delegacja ustawowa). Inforlex – opis orzeczenia
  6. Wyrok WSA w Szczecinie z dnia 22 maja 2024 r., II SA/Sz 179/24 (bezskuteczność czynności organu w sprawie zwrotu kosztów). Inforlex – opis orzeczenia
  7. Wyrok WSA w Kielcach z dnia 20 września 2023 r., II SA/Ke 417/23 (zwrot kosztów także za okres przed umową – w zależności od stanu faktycznego). Inforlex – opis orzeczenia
  8. Wyrok NSA z dnia 13 lutego 2024 r., III OSK 2269/23 („najbliższa” placówka a realna możliwość realizacji zaleceń z orzeczenia). Inforlex – opis orzeczenia
  9. Wyrok WSA w Warszawie z dnia 7 stycznia 2025 r., VII SA/Wa 627/24 („najbliższe” nie tylko geograficznie; analiza potrzeb i możliwości placówki). Inforlex – opis orzeczenia
  10. Bielsko-Biała: procedura i formularze – dofinansowanie dowozu uczniów niepełnosprawnych. Strona urzędu